Franeker, in het Fries: Frjentsjer, is een kleine stad met een buitengewoon groot verhaal. De stad is wereldberoemd om het Eise Eisinga Planetarium, het oudste nog werkende planetarium ter wereld, gebouwd tussen 1774 en 1781 door een wolkammer zonder wetenschappelijke opleiding. Eise Eisinga bouwde het planetarium op het plafond van zijn woonkamer om zijn medeburgers te overtuigen dat de wereld niet zou vergaan.
Franeker had ook een eigen universiteit, opgericht in 1585, een van de eerste in de Republiek, die bijna 250 jaar studenten trok van over heel Europa, voordat ze in 1811 door Napoleon werd opgeheven. Die combinatie van volkswetenschap en academische traditie maakt Franeker tot een unieke plek in de Nederlandse geschiedenis.
Snelle feiten
| Provincie | Friesland |
|---|---|
| Friese naam | Frjentsjer |
| Inwoners | ca. 13.000 (2024) |
| Stadsrechten | 1374 |
| Bekendste kenmerk | Eise Eisinga Planetarium (1781), voormalige universiteit (1585–1811), Elfstedentocht |
Geschiedenis van Franeker
Universiteit van Franeker
In 1585 richtten de Staten van Friesland de Universiteit van Franeker op — de tweede universiteit van de Republiek, na Leiden. De universiteit trok studenten en professoren van over heel Europa. Geleerden als René Descartes, Ulrich Zwingli en de Russische tsaar Peter de Grote brachten een bezoek aan of studeerden in Franeker. In 1811 hief Napoleon de universiteit op. Het academiegebouw staat er nog altijd.
Eise Eisinga en het planetarium
In 1774 begon de Franeker wolkammer Eise Eisinga aan een van de meest bijzondere projecten uit de Nederlandse geschiedenis. Zijn medeburgers waren in paniek omdat een pamflet voorspelde dat de planeten zouden samenkomen en de aarde zou vergaan. Eisinga, zonder enige formele opleiding in sterrenkunde, bouwde een werkend planetarium op het plafond van zijn woonkamer om te bewijzen dat de angst ongegrond was. Het planetarium — voltooid in 1781 — loopt nog altijd op de originele mechanismen en is het oudste nog werkende planetarium ter wereld. In 2023 werd het opgenomen op de UNESCO Werelderfgoedlijst.
Franeker vandaag
Franeker trekt bezoekers van over de hele wereld vanwege het planetarium. De combinatie van het planetarium, het historische stadscentrum en de Friese sfeer maakt Franeker tot een unieke bestemming. Elk jaar in juli wordt ook het wereldkampioenschap kaatsen gehouden in Franeker — een traditioneel Fries balspel dat op de UNESCO-lijst voor immaterieel erfgoed staat.
Cadeaus & souvenirs
Het Eise Eisinga Planetarium als poster of mug — een uniek cadeau voor liefhebbers van wetenschap en Friese geschiedenis: