Er zijn weinig dorpen in Nederland die zo onlosmakelijk verbonden zijn met één naam als Nuenen met Van Gogh. Vincent van Gogh woonde van december 1883 tot november 1885 in Nuenen, twee jaar die tot de meest productieve en meest bepalende van zijn leven behoorden. In die periode schilderde hij meer dan 200 werken, tekende hij honderden studies en voltooide hij zijn eerste grote meesterwerk: De Aardappeleters. Het Brabantse dorp, de boeren, het weefgetouw, de kerk en het licht van de avond boven de hei — ze zijn voor altijd ingegraveerd in het oeuvre van de grootste schilder die Nederland ooit heeft voortgebracht.
Nuenen is vandaag een rustig dorp van ruim 24.000 inwoners in het hart van de Brabantse Kempen, op een kwartiertje rijden van Eindhoven. Maar voor wie weet wat hier is gebeurd, is het dorp een pelgrimsplaats. Een plek waar de sporen van Van Gogh nog altijd tastbaar zijn in de oude pastorie, de Hervormde kerk en de windmolen die hij zo vaak schilderde.
Snelle feiten
| Provincie | Noord-Brabant |
|---|---|
| Inwoners | ca. 24.000 (2024) |
| Gemeente | Nuenen, Gerwen en Nederwetten |
| Bekendste kenmerk | Vincent van Gogh, De Aardappeleters, Van Gogh Village Museum, Kempen |
| Ligging | Kempen, ten noordoosten van Eindhoven |
Van Gogh in Nuenen
De komst naar Nuenen
Vincent van Gogh arriveerde in december 1883 in Nuenen, waar zijn vader Theodorus van Gogh predikant was in de Hervormde kerk. Hij was 30 jaar, had nog weinig verkocht en liep vast in zijn persoonlijke leven. Maar hij schilderde. Onophoudelijk. De Brabantse omgeving gaf hem een onuitputtelijk reservoir aan motieven. De boeren op het land, de wevers bij hun getouwen, de zandpaden tussen de heidevelden, de toren van de dorpskerk in het avondlicht.
Van Gogh werkte in Nuenen met een donker palet: bruinen, okers, zwarten en gedempte groenen. Het licht van Nuenen was het licht van de armoede. Het kaarsvet van de boerenhutten, het schemerlicht van de avond boven de hei. Dat licht, die armoede en die mensen zijn de kern van zijn Brabantse werk.
De Aardappeleters
In april 1885 voltooide Van Gogh in Nuenen zijn eerste grote ambitieuze schilderij: De Aardappeleters. Het doek toont een boerengesin dat bij kaarslicht aan tafel zit en aardappelen eet; een scène van armoede, waardigheid en menselijke verbondenheid die Van Gogh bewust als zijn artistiek manifest bedoelde. Hij schreef aan zijn broer Theo: “Ik heb willen uitdrukken hoe die mensen bij hun lampje aardappelen etend, met dezelfde handen waarmede zij de aarde uitgraven, uit den schotel grepen, dat zij dus met hun handen werken en eerlijk aan hun eten gekomen zijn.”
De Aardappeleters hangt nu in het Van Gogh Museum in Amsterdam. Maar de mensen die hij schilderde, de hutten waar hij werkte en het landschap dat hem inspireerde. Dat is Nuenen.
Meer dan 200 werken
In de twee jaar in Nuenen maakte Van Gogh een indrukwekkende reeks werken: schilderijen van wevers bij hun getouwen, studies van boerenhoofden en handen, landschappen met de Nuenense korenmolen, gezichten op de dorpskerk, en talloze tekeningen van het Brabantse boerenbestaan. Het is een oeuvre dat een verdwenen wereld vastlegt, de wereld van de Brabantse arme boer in de late 19e eeuw, net voor de industrialisering alles zou veranderen.
Vertrek en nalatenschap
In november 1885 verliet Van Gogh Nuenen. Zijn vader was eerder dat jaar gestorven, zijn relatie met de dorpsgemeenschap was ingewikkeld geraakt, en hij wilde verder. Hij ging naar Antwerpen, later naar Parijs, naar Arles, naar Saint-Rémy en zijn palet werd lichter, zijn penseelstreek expressiever. Maar de wortels van zijn werk liggen in Brabant, in Nuenen.
Bezienswaardigheden
Van Gogh Village Museum
Het Van Gogh Village Museum in Nuenen is de plek om de Brabantse periode van Van Gogh te begrijpen. Het museum, gevestigd in het voormalige raadhuis van Nuenen, toont reproducties van zijn Nuenense werk in de context van de plekken waar hij werkte. Een interactieve tijdlijn, documenten, brieven en reconstructies van zijn atelier maken de periode levend. Omdat de originelen over de hele wereld verspreid zijn, werkt het museum met hoogwaardige reproducties en digitale projecties.
De Van Gogh-route door het dorp
Door Nuenen loopt een gemarkeerde Van Gogh-route die langs alle plekken voert die direct verbonden zijn met zijn verblijf: de oude pastorie waar hij woonde, de Hervormde kerk die hij zo vaak schilderde, de plek van het atelier dat zijn vader voor hem liet bouwen in de tuin, en de korenmolen aan de rand van het dorp. Op elke locatie staat een bord met een reproductie van het schilderij dat Van Gogh op die plek maakte.
De Hervormde kerk
De Nuenense Hervormde kerk, de kerk waar Vincents vader predikant was en die Vincent zo vaak tekende en schilderde, staat er nog. De toren van de kerk keert terug in meerdere werken uit de Nuenense periode, het meest bekend in het schilderij De oude toren te Nuenen (1885). De kerk is een rijksmonument en een onmisbare stop op de Van Gogh-route.
Het Brabantse Kempens landschap
Nuenen ligt in de Brabantse Kempen; het coulisselandschap van lanen, akkers en bossen dat Van Gogh zo diepgaand heeft geïnspireerd. Het landschap is in de kernen veranderd, maar op de fiets tussen Nuenen en de omringende dorpen zijn er nog altijd plekken waar het 19e-eeuwse landschap herkenbaar is in de lanen, de kerkjes en de hoeven.
Ontdek meer in Noord-Brabant
Nuenen ligt vlak bij Eindhoven, de hightech hoofdstad van Noord-Brabant. En wie de voetsporen van Van Gogh verder wil volgen, reist door naar zijn geboorteplaats Zundert. Grotere steden in de buurt zijn ‘s-Hertogenbosch en Oss.