Harderwijk is een van de mooiste en meest veelzijdige steden van Gelderland. De stad aan de voormalige Zuiderzee — nu het Veluwemeer, na de aanleg van de Flevopolder — heeft een middeleeuwse
binnenstad die nauwelijks zijn gelijke kent in de regio: stadsmuren, poorten, grachten en pakhuizen die getuigen van eeuwen Hanzehandel. En tegelijk is Harderwijk de stad van het Dolfinarium, een van de bekendste attracties van Nederland, die elk jaar honderdduizenden bezoekers trekt.
Harderwijk balanceert elegant tussen verleden en heden. De Hanzeherinnering leeft in de stenen van de binnenstad, maar de stad is allesbehalve een museum. De ligging aan het water, de nabijheid van de Veluwe en de snelle verbinding met de Randstad via de A28 maken Harderwijk tot een geliefde woon- en toeristenstad, die haar Gelderse karakter bewaard heeft.
Snelle feiten
| Provincie | Gelderland |
|---|---|
| Inwoners | ca. 48.000 (2024) |
| Stadsrechten | 1231 |
| Bekendste kenmerk | Hanzestad, Dolfinarium, middeleeuwse stadsmuur, Veluwemeer, VOC-haven |
| Ligging | Aan het Veluwemeer, aan de westkant van de Veluwe |
Geschiedenis van Harderwijk
Hanzestad aan de Zuiderzee
Harderwijk ontving in 1231 stadsrechten van de graven van Gelre — één van de vroegste stadsrechten in Gelderland. De ligging aan de Zuiderzee was de sleutel tot haar succes: schepen uit de Gelderse steden laadden hier hun goederen op voor de vaart naar de Noord-Hollandse steden, de Friese havens en de Baltische Zee. Harderwijk was de westelijke poort van Gelderland — de plek waar de Veluwe het water raakte.
Als Hanzestad had Harderwijk een directe rol in het Baltische handelsnetwerk. Haring uit de Skagerrak, graan uit Pruisen, hout uit Scandinavië — het passeerde de haven van Harderwijk. De stad had haar eigen vertegenwoordigers op de Hanzedag in Lübeck en een eigen rechtsstelsel dat op de Hanzetraditie was gebaseerd.
De stadsmuur
Harderwijk bezit een van de best bewaarde middeleeuwse stadsmuren van Nederland. De muur, aangelegd in de 14e en 15e eeuw, omsloot de stad aan drie zijden — de vierde zijde werd beschermd door de Zuiderzee. Twee van de oorspronkelijke stadspoorten zijn bewaard gebleven: de Vischpoort aan de havenkant en de Harderwijk. De stadsmuur is een rijksmonument en vormt de ruggengraat van de historische binnenstad.
Universiteit en VOC
In 1648 kreeg Harderwijk een eigen universiteit — de Gelderse Academie, opgericht door de Staten van Gelderland. Het was een bescheiden instelling, maar zij had een onverwacht beroemde alumnus: Carl Linnaeus, de Zweedse botanicus die het systeem van de binaire nomenclatuur voor planten en dieren ontwikkelde, promoveerde in 1735 in Harderwijk. De stad heeft die band met Linnaeus zorgvuldig gekoesterd — een standbeeld op de Markt herinnert aan de Zweedse bezoeker die de biologie veranderde.
Harderwijk had ook een directe band met de VOC. De stad leverde matrozen en officieren voor de Oost-Indische vloot, en de haven van Harderwijk was een van de plaatsen waar schepen werden uitgerust door de lange reis naar Azië. De ‘crimpenpers’ — de louche wervingspraktijk waarbij dronken of slapende mannen aan boord werden gesleept — was in Harderwijk berucht. Wie in de 18e eeuw in Harderwijk de nacht doorbracht in het verkeerde café, kon de volgende ochtend wakker worden op een VOC-schip.
Afsluiting van de Zuiderzee
De aanleg van de Afsluitdijk in 1932 en de drooglegging van de Flevopolder in de jaren 1950 en 1960 veranderden Harderwijks relatie met het water radicaal. De open Zuiderzee — die de stad eeuwenlang haar bestaansreden had gegeven — werd het beschutte Veluwemeer. De visserij verdween, maar de recreatievaart nam haar plaats in. Vandaag is het Veluwemeer een van de drukste recreatiewateren van Nederland.
Bezienswaardigheden
De middeleeuwse binnenstad
De Harderwijkse binnenstad is compact maar rijk. De Markt met de Grote Kerk, de Donkerstraat met haar historische gevels, de Vischpoort aan het water en de resterende stadsmuurgedeelten vormen samen een van de aantrekkelijkste historische binnensteden van Gelderland. Wie door de smalle straatjes loopt, loopt door de Hanzegeschiedenis.
De Vischpoort
De Vischpoort — de middeleeuwse stadspoort aan de havenzijde, gebouwd in de 14e eeuw — is het symbool van Harderwijk. De poort staat direct aan het Veluwemeer en herinnert aan de tijd dat schepen hier de stad binnenkwamen met hun lading vis, graan en hout. De poort is volledig gerestaureerd en vormt een van de mooiste middeleeuwse poortgebouwen van Nederland.
Dolfinarium
Harderwijk is ook de stad van het Dolfinarium — het grootste dolfijnenpark van Europa, gelegen direct aan het Veluwemeer. Het Dolfinarium, geopend in 1965, trekt jaarlijks meer dan 600.000 bezoekers en is een van de bekendste attracties van Nederland. Dolfijnen, orka’s, zeeleeuwen en bruinvissen kunnen hier van nabij worden bewonderd.
De Veluwerand
Harderwijk ligt aan de westelijke rand van de Veluwe — het grootste aaneengesloten natuurgebied van Nederland. Op fietsafstand liggen de bossen, heidevelden en stuifzanden van het Veluwse landschap. De combinatie van water (Veluwemeer) en natuur (Veluwe) maakt Harderwijk tot een uitstekende uitvalsbasis voor wie het Gelderse binnenland wil verkennen.
Ontdek meer in Gelderland
Harderwijk ligt aan de westkant van Gelderland, aan het Veluwemeer en op de rand van de Veluwe. Vlakbij liggen de historische steden Zutphen en Wageningen. In het oosten wacht de Achterhoek met Doetinchem als regionaal centrum, en in het zuiden liggen Arnhem en Nijmegen.
Terug naar het overzicht: Gelderland — Veluwe, kastelen & oudste stad van Nederland