Gorinchem is een historische vestingstad in de provincie Zuid-Holland, gelegen op het punt waar de Linge en de Merwede samenkomen. De stad wordt door de ANWB beschouwd als de mooiste vestingstad van Nederland en is onderdeel van de UNESCO Hollandse Waterlinies. De vestingwerken van Gorinchem zijn vrijwel volledig intact gebleven en vormen de grootste authentieke vestingring van Nederland. Over de volle omtrek van de stad lopen nog de originele aarden wallen met bastions, grachten en de karakteristieke Dalempoort, de enige overgebleven stadspoort uit 1597.
Gorinchem combineert die indrukwekkende vestinggeschiedenis met een levendige en gezellige binnenstad. De Grote Markt met zijn terrassen, de historische Lingehaven, de scheefstaande Grote Toren en de verhalen over Hugo de Groot maken van Gorinchem een stad die zowel historisch boeit als persoonlijk charmeer. De ligging in de driehoek tussen Utrecht, Rotterdam en ‘s-Hertogenbosch maakt Gorinchem goed bereikbaar vanuit de hele Randstad.
Snelle feiten
| Provincie | Zuid-Holland |
|---|---|
| Inwoners | ca. 37.000 (2024) |
| Stadsrechten | 1213 |
| Bekendste kenmerk | Mooiste vestingstad NL, UNESCO Hollandse Waterlinies, Hugo de Groot, Dalempoort, Grote Toren |
| Bijnaam | Gorcum |
| Wapenspreuk | Fortes Creantur Fortibus — Sterken brengen sterken voort |
Geschiedenis van Gorinchem
Ontstaan aan de Lingehaven
De oorsprong van Gorinchem ligt rond de Lingehaven. De haven werd omstreeks 1300 bij de monding van de Linge in de Merwede aangelegd, waardoor de nederzetting snel uitgroeide tot een belangrijk handelscentrum. Gorinchem ontving stadsrechten in 1213 en groeide als visserij- en handelstad aan het kruispunt van waterwegen. De ligging op de grens van Zuid-Holland, Gelderland en Noord-Brabant gaf de stad een strategische positie die zowel welvaart als gevaar met zich meebracht.
Vestingstad van de Hollandse Waterlinie
Rond 1600 werd Gorinchem omgebouwd tot een moderne vestingstad. De middeleeuwse stadsmuren voldeden niet meer in het tijdperk van buskruit en kanon, en werden vervangen door een stelsel van aarden wallen, bastions en ravelijnen. De aanleg van de omwalling startte in 1578 en gaf Gorinchem haar huidige stervormige verdedigingsgordel. De vesting telt nog tien van de oorspronkelijke elf bastions en de Dalempoort uit 1597 als enige overgebleven stadspoort. In 1672, het Rampjaar, werd Gorinchem aangevallen door Engeland, Frankrijk en de bisdommen Munster en Keulen en vervulde het een sleutelrol in de Oude Hollandse Waterlinie. De Hollandse Waterlinies werden in 2021 opgenomen op de UNESCO Werelderfgoedlijst.
Hugo de Groot en de boekenkist
Een van de meest beroemde verhalen uit de Gorinchem geschiedenis betreft de rechtsgeleerde Hugo de Groot. Vanwege zijn geloofsovertuiging en politieke rol werd hij in 1619 opgesloten in het nabijgelegen Slot Loevestein. Op 22 maart 1621 ontsnapte hij op spectaculaire wijze, verborgen in een boekenkist die zijn vrouw als boeken- en luitkist naar het slot had laten brengen. De kist werd daarna overgevaren naar Gorinchem, afgeleverd op de Grote Markt en via het nog altijd bestaande Hugo de Grootpoortje naar buiten gebracht, waarna De Groot verkleed als metselaar naar het veilige Antwerpen vluchtte. Die ontsnapping werd opgenomen in de Canon van de Nederlandse Geschiedenis.
Zijn belangrijkste werken liggen op historisch en juridisch gebied. Zijn beroemdste werk is De iure belli ac pacis (Over het recht van oorlog en vrede) uit 1625. Het vormt de basis voor het moderne volkenrecht. Hij is ook bekend vanwege zijn pleidooi voor de vrije toegang tot de zee (en de vrijhandel) het Mare Liberum (1609).
De Martelaren van Gorcum
Gorinchem draagt ook een religieus-historisch verhaal met zich mee dat bij katholieken over de hele wereld bekend is. Op 25 juni 1572 veroverden de Watergeuzen de stad en namen negentien priesters en kloosterlingen gevangen. De gevangenen weigerden hun geloof af te zweren en werden kort daarna opgehangen in Brielle. Ze werden in 1867 heilig verklaard door paus Pius IX. Het Gorcums Museum wijdt een volledige zaal aan de Martelaren van Gorcum.
Hendrick Hamel en Korea
Gorinchem is ook de geboorteplaats van Hendrick Hamel, de VOC-schipper die in 1653 schipbreuk leed op Korea en dertien jaar lang gevangen werd gehouden. Na zijn ontsnapping schreef hij een verslag van zijn verblijf in Korea, het eerste Europese reisverslag over dat land. Het Hendrick Hamel Museum in Gorinchem vertelt zijn fascinerende verhaal.
Gorinchem vandaag
Gorinchem is een levendige stad die haar erfgoed actief koestert en toegankelijk maakt. De vestingwandeling over de wallen, de historische binnenstad met de Grote Markt en de terrassen, de veerpont naar het kleine stadje Woudrichem en de nabijheid van Nationaal Park de Biesbosch en Slot Loevestein maken Gorinchem tot een ideale bestemming voor een dagje uit of een weekend weg.
Bezienswaardigheden in Gorinchem
De vestingwallen
Een wandeling van vijf kilometer over de volledig intacte vestingwallen rondom Gorinchem is de beste kennismaking met de stad. Onderweg passeer je bastions, grachten, de Dalempoort, de molen De Hoop en de molen Nooit Volmaakt, met aan de ene kant uitzicht over de Merwede en aan de andere kant zicht op de historische binnenstad.
De Grote Toren
De gotische toren uit de vijftiende eeuw is met zijn scheefstaande bouw het meest herkenbare gebouw van Gorinchem. Na het beklimmen van 256 treden wordt de bezoeker beloond met een weids uitzicht over de stad en de rivieren, op heldere dagen zelfs tot aan de Dom in Utrecht.
De Dalempoort
De enige overgebleven stadspoort van Gorinchem, gebouwd in 1597, is een prachtig voorbeeld van zestiende-eeuwse vestingbouwkunst. De poort vormt samen met de naastgelegen molen een bijzonder historisch ensemble aan de oostkant van de stad.
Hugo de Grootpoortje
Het kleine poortje op de Grote Markt dat verbonden is met de ontsnapping van Hugo de Groot in 1621 is een van de bekendste historische plekjes van de stad.
Gorcums Museum
Het stadsmuseum in het voormalige stadhuis aan de Grote Markt vertelt de geschiedenis van Gorinchem, toont Gorcumse schilderijen uit de Gouden Eeuw en heeft een zaal gewijd aan de Martelaren van Gorcum.
Slot Loevestein en de Vestingdriehoek
Per veerpont vanuit Gorinchem is Woudrichem bereikbaar, en van daar loopt een voetveer naar Slot Loevestein. Het kasteel, de twee vestingsteden en de forten van de Hollandse Waterlinie vormen samen de Vestingdriehoek, een uniek erfgoedgebied op de grens van drie provincies.
Ontdek meer in de omgeving van Gorinchem
- Provincie Zuid-Holland
- Dordrecht – oudste stad van Holland op twintig kilometer
- Rotterdam – havenstad op dertig kilometer
- ‘s-Hertogenbosch – hoofdstad Noord-Brabant op veertig kilometer
- Tiel – fruitstad van de Betuwe
- Kinderdijk – UNESCO molens op korte afstand
Gorinchem cadeaus en souvenirs
Een historische kaart van de vestingstad Gorinchem, een poster van de Dalempoort of een mug met de Grote Toren en de Merwede. Bekijk cadeaus voor Gorinchem:
