Brielle is een historische vestingstad in de provincie Zuid-Holland, gelegen op het eiland Voorne-Putten. De stad is onlosmakelijk verbonden met een van de meest bepalende momenten in de Nederlandse geschiedenis: op 1 april 1572 veroverden de Watergeuzen de stad op de Spanjaarden en maakten Brielle daarmee de eerste vrije stad van de Nederlanden. Brielle kan zich de eersteling der vrijheid, Libertatis Primitiae, noemen. Dat rijmpje dat elke Nederlandse scholier leert, ‘Op 1 april verloor Alva zijn bril’, verwijst naar precies dit moment.
Brielle is een compacte, goed bewaarde vestingstad met een rijke maritieme en religieuze geschiedenis. De imposante Sint-Catharijne kerk, de historische vestingwallen, de schilderachtige haven en de jaarlijkse viering op 1 april geven Brielle een eigen karakter dat de stad tot een van de meest bezochte historische stadjes van Zuid-Holland maakt.
Snelle feiten
| Provincie | Zuid-Holland |
|---|---|
| Gemeente | Brielle |
| Inwoners | ca. 17.000 (2024) |
| Stadsrechten | 1330 |
| Bekendste kenmerk | 1 april 1572, Watergeuzen, Martelaren van Gorcum, Sint-Catharijne kerk, vestingstad |
| Bijnaam | Den Briel |
Geschiedenis van Brielle
Middeleeuwse havenstad
Brielle ontving stadsrechten in 1330 en groeide als havenstad op het eiland Voorne aan de monding van de Maas. De stad was een belangrijk doorgangspunt voor de handel en scheepvaart. In de Middeleeuwen had Brielle een eigen admiraliteit en waren haar schepen actief op de Noordzee en de Atlantische Oceaan. De welvaart uit die tijd is nog zichtbaar in de imposante Sint-Catharijne kerk, de grootste kerk van het eiland Voorne-Putten.
1 april 1572 – de geboorte van de Nederlandse vrijheid
De meest bepalende dag in de geschiedenis van Brielle is 1 april 1572. De Watergeuzen, mensen die gevlucht waren voor het bewind van de hertog van Alva, zwierven rond op zee en vielen schepen aan. In 1572 kregen zij een verbod van de Engelse koningin Elisabeth I om nog langer in Engelse havens aan te leggen en weken uit naar Noord-Duitsland. Onderweg werden zij door een felle storm verrast en werden gedwongen van koers te wisselen.
Op 1 april 1572 verschenen de Watergeuzen voor de Noordpoort van Den Briel en eisten de overgave van deze kleine, maar strategisch belangrijke havenstad. Den Briel had zich nog niet aangesloten bij de opstand tegen het bewind van de Spaanse koning en zijn gezant, de Hertog van Alva. De stad gaf zich over. Op 5 april voorkomt stadstimmerman Rochus Meeuwisz dat de stad weer in handen van de Spanjaarden valt: hij hakt die dag de Nieuwlandse sluis open, waardoor de landerijen rond de stad onder water komen te staan en de aanval van de vijand kan worden afgewend. Brielle bleef vrij. Daarna volgden steden als Vlissingen en Alkmaar en begon de opmars van de Opstand.
De Martelaren van Gorcum
Twee maanden na de inname van Brielle brachten de Watergeuzen zeventien katholieke priesters en kloosterlingen van Gorinchem naar Brielle. Na een showproces werden zij op 9 juli 1572 in Brielle opgehangen. De zeventien geestelijken, bekend als de Martelaren van Gorcum, weigerden hun geloof af te zweren. In 1867 werden zij heilig verklaard door paus Pius IX. In Brielle staat een monument ter nagedachtenis aan hen, en de plek van de executie trekt elk jaar katholieke pelgrims.
Vestingstad en maritieme geschiedenis
Na 1572 werd Brielle uitgebouwd tot een moderne vestingstad en een thuishaven van de Republiek. Beroemde zeehelden als Piet Hein werden in de regio geboren en namen dienst op de schepen die vanuit Brielle uitvoeren. De vestingwerken die de stad omringen dateren grotendeels uit de zeventiende eeuw en zijn nog altijd grotendeels intact.
De jaarlijkse 1-aprilviering
Ieder jaar herdenkt de bevolking van het Zuid-Hollandse vestingstadje de inname door de Watergeuzen op uitbundige wijze. De viering is een heerlijke lokale feestdag die jaarlijks tienduizenden bezoekers trekt en waaraan honderden Briellenaren veel plezier beleven. De binnenstad keert terug naar 1572: bewoners in middeleeuwse kledij, het spel om de sleutel van de stad en markten met historische waren. In 2022 vierde Brielle 450 jaar vrijheid.
Brielle vandaag
Brielle is een aantrekkelijke vestingstad die haar historische erfgoed actief beheert en toegankelijk maakt. De vestingwallen, de Sint-Catharijne kerk, het Historisch Museum Den Briel en de sfeervolle haven trekken het hele jaar door bezoekers. De jaarlijkse 1-aprilviering is het absolute hoogtepunt van het Brielse jaar.
Bezienswaardigheden in Brielle
Sint-Catharijne kerk
De grote gotische kerk domineert de Brielse binnenstad. De kerk dateert uit de vijftiende en zestiende eeuw en bevat historische kunstwerken en een indrukwekkend orgel. De toren biedt een weids uitzicht over de stad en het omliggende landschap van Voorne-Putten.
De vestingwallen
Een wandeling over de zeventiende-eeuwse vestingwallen rondom Brielle geeft een goed beeld van de militaire architectuur van de Republiek. De wallen bieden ook mooie uitzichten over de stad en de polders.
Historisch Museum Den Briel
Het stadsmuseum vertelt de geschiedenis van Brielle van de Middeleeuwen tot heden, met bijzondere aandacht voor de inname van 1572, de Martelaren van Gorcum en de maritieme geschiedenis van de stad.
De Noordpoort
Bij de Noordpoort zijn de funderingen van de middeleeuwse stadspoort te zien, het enige overblijfsel van de verdedigingswerken uit die tijd. Er staat nu een houten replica van de poort met teksten uit die tijd. Vanaf hier heb je een prachtig uitzicht over de binnenstad en de omliggende polders. Op 1 april 1572 trokken de Watergeuzen door deze poort de stad binnen.
Monument Martelaren van Gorcum
Het monument ter nagedachtenis aan de zeventien in 1572 opgehangen geestelijken is een bezochte plek voor pelgrims en geschiedenisliefhebbers. De executieplek is gemarkeerd en jaarlijks worden herdenkingen gehouden.
Ontdek meer in de omgeving van Brielle
- Provincie Zuid-Holland
- Rotterdam – havenstad op twintig kilometer
- Gorinchem – herkomst van de Martelaren van Gorcum
- Vlissingen – de tweede stad die na Brielle werd bevrijd
- Dordrecht – oudste stad van Holland
- Schiedam – jeneverkstad met historische molens
Brielle cadeaus en souvenirs
Een historische kaart van de vestingstad Brielle, een poster van de Noordpoort of een mug met de eersteling der vrijheid. Bekijk onze gepersonaliseerde cadeaus voor Brielle:
