Nederland waterland 

Er zijn in Nederland verrassend veel steden en plaatsen waarvan de naam direct met water te maken heeft. Nederland waterland. Een groot deel van het land is gevormd door rivieren, meren, moerassen en de zee. Hier zijn duidelijke voorbeelden, met korte uitleg waar de naam vandaan komt:

Direct verwijzend naar water

• Rotterdam → “Dam in de Rotte” (de rivier de Rotte)
• Amsterdam → “Dam in de Amstel”
• Schiedam → Dam in de rivier de Schie
• Zaandam → Dam in de rivier de Zaan

Het achtervoegsel -dam betekent letterlijk een dam in een rivier

Steden en dorpen met “-meer” (meer = lake)

• Aalsmeer → Meer van Aal (of watergebied met paling)
• Haarlemmermeer → Voormalig groot meer (nu drooggelegd)

In welke “-broek” (moeras / drassig land) woon jij?

• Veenendaal → “Dal met veen/moeras”
• Broek in Waterland → “Moeras in waterland”

Uit de klei / “-veen” (veengebied) getrokken …

• Heerenveen → Gegraven veen (turfgebied)
• Hoogeveen → Hooggelegen veengebied

Bij en aan “-wijk / -wijk bij zee of water”

• Wijk bij Duurstede → Wijk bij rivier de Lek
• Katwijk → Wijk (nederzetting) bij water (Rijnmonding)

Kom over de … “-brug” (brug over water)

• Leidschendam → combinatie van dam en waterverbinding
• Delft → van “delven” (gegraven water/vaart)

Oversteekplaats of trek-/veerplaats in een rivier – Drecht

• Dordrecht
• Zwijndrecht
• Sliedrecht

Zijl / siel / syl = sluis of wateruitlaat

Blokzijl, Delfzijl en vergelijkbare namen met -zijl komen uit het Middelnederlands/Fries. in het bijzonder: een plek waar water uit een polder of land het buitenwater in stroomt of wordt gereguleerd, een afwateringspunt in dijken en polderland. In het noorden en noordwesten van Nederland was waterbeheer alles: overtollig water moest weg uit veen- en kleigebieden en dat gebeurde via sluizen in dijken. Rond zo’n sluis ontstond vaak een nederzetting (handel, scheepvaart, controle). Voorbeelden in dezelfde categorie

• Blokzijl → sluis bij een blok/kunstwerk in de waterkering
• Delfzijl → sluis bij de Delf (watergang)
• Termunterzijl → sluis bij Termunten

Oversteekplaats “voorde”

Een voorde (vaak fout geschreven als vorde) is een ondiepe plek in een rivier of beek waar je te voet, te paard of met een kar kon oversteken. Het is eigenlijk een natuurlijke “oversteekplaats” zonder brug.

Belangrijk:

• het water is daar ondiep en meestal breed uitgespreid
• de bodem is vaak hard genoeg om overheen te gaan
• het was vroeger een cruciale plek in het landschap

Daarom zie je het woord terug in plaatsnamen zoals:

• Amersfoort → Amer + voorde = oversteek in de Amer
• Coevorden → oversteek in een watergebied

Kort gezegd: voorde = natuurlijke doorwaadbare oversteek in water

Rak

Het woord rak is een oud Nederlands waterwoord. In de hydrografie betekent het een recht of relatief recht vaarwater tussen twee bochten van een rivier, of een recht stuk van een vaargeul. Schippers gebruiken het woord nog steeds. Daarmee krijg je een hele familie van plaatsnamen die direct naar een kenmerk van een rivier verwijzen.

Enkele voorbeelden:

• Gouderak → het rak bij Gouda, aan de Hollandse IJssel.
• Langerak → het lange rak.
• Willige Langerak → een Langerak in het gebied Willige.
• Nieuw-Lekkerland heeft ook het buurtschap Kinderdijk met verschillende oude rak-benamingen in de omgeving, al zit het niet in de plaatsnaam.

Overige waternamen

• Den Helder → mogelijk van “helder water”
• Zierikzee → “zee” zit letterlijk in de naam
• Middelburg → gelegen tussen wateren/eilanden

Veel Nederlandse plaatsnamen komen van [riviernaam] + toevoeging:

• rivieren (Amstel, Rotte, Zaan)
• waterwerken (dam, brug)
• landschap (veen, meer, broek)
• zee en kust

met:

• dam aan een rivier (Amsterdam, Rotterdam, Zaandam)
• sluis (Maassluis)
• veen (Amstelveen)
• “aan den …” (directe ligging)
• meer (Zoetermeer)
• zee (Katwijk aan Zee)

Plaatsen met een rivier in de naam

Maas

• Maastricht → Maas + “tricht” (doorwaadbare plek)
• Maassluis → sluis in de Maas
• Maasdam → dam in de Maas
• Maasbracht → plaats aan de Maas
• Maasdijk → dijk langs de Maas

Rijn

• Alphen aan den Rijn → expliciet “aan de Rijn”
• Koudekerk aan den Rijn → kerk aan de Rijn
• Nieuwerbrug aan den Rijn → brug over de Rijn

Amstel

• Amsterdam → dam in de Amstel
• Amstelveen → veengebied bij de Amstel

Rotte

• Rotterdam → dam in de Rotte

IJssel

• IJsselstein → plaats bij de IJssel
• Ouderkerk aan den IJssel → kerk aan de IJssel
• Capelle aan den IJssel → kapel bij de IJssel

Nog eens samengevat

Waterwoord	Betekenis
dam	water keren of afsluiten
voorde	doorwaadbare oversteekplaats
mond	monding van een rivier of beek
zijl	sluis of wateruitlaat in een dijk
drecht	oversteekplaats, veer of vaarverbinding
meer	meer of waterplas
veen	nat moeras- of veengebied
rak	recht stuk rivier of vaarwater tussen twee bochten
waard	rivierland, uiterwaard of eiland in een rivier
geest	hoger gelegen zandgrond in een nat landschap
terp / wierde / werd / ward	kunstmatig opgeworpen woonheuvel tegen overstromingen
zee	zee of zeearm
ganda	samenvloeiing van waterlopen (Keltische oorsprong, zoals Gent)
apa / a	oud Germaans woord voor water, beek of rivier (zoals in Weesp en verwante namen)

Plaatsnamen op alfabetische volgorde

A

Aalsmeer

Bestaat uit twee delen: Aals- → waarschijnlijk van aal (vissoort) of een oudere water-/moerasbenaming + -meer → een meer of waterplas

Historisch lag Aalsmeer aan een groot veengebied met meren en plassen (zoals het oude Haarlemmermeergebied en omliggende wateren). Het landschap bestond uit open water, veen en uitgeveende meren. Aalsmeer = (vis-/waternaam) + meer

Almere

Allecmere is een oude schrijfwijze van Almere. De naam is opgebouwd uit twee herkenbare delen:

Alk / Alec / Aloc → verwijzing naar de Almere, een vroegere grote binnenzee in het gebied (middeleeuwse bronnen noemen varianten als Almere, Almar, Almere) + mere → meer, dus een grote watermassa. Dus letterlijk: “het meer Almere” of “het grote water Almere”.

Belangrijk watercontextpunt; De Almere was in de vroege middeleeuwen een uitgestrekt binnenwater in het gebied dat later Zuiderzee werd en uiteindelijk deels werd ingepolderd tot Flevoland. Almere ligt dus in een gebied dat letterlijk uit water is ontstaan.

Amersfoort

• Amer → de oude naam van de rivier die later bekend werd als de Eem (of een oudere vorm daarvan)
• foort / voorde → een doorwaadbare plaats, een plek waar je een rivier kon oversteken

Dus:

Amersfoort = de voorde (oversteekplaats) in de Amer

Amstelveen

Een combinatie van twee landschapselementen: Amstel (de rivier) en veen (moerasgebied). De naam betekent letterlijk: het veengebied aan de Amstel.

Assendelft

De oudste vormen zijn Ascmannedilf en Asmedelf. Het tweede deel, -delf(t), wordt door naamkundigen verbonden met een gegraven waterloop, sloot of kanaal.

B

Bergen op Zoom

Bergen verwijst naar hogere zand- of duingronden in een nat landschap. Zoom was een oude waterloop verbonden met het getijdengebied richting de Schelde. De stad lag letterlijk bij de hogere gronden aan die waterloop.

Breda

Vernoemd naar het riviertje de Brede Aa. Een aa was een oud woord voor een beek of kleine rivier.

C

Coevorden

Betekent letterlijk een voorde voor koeien, een doorwaadbare oversteekplaats in de rivier voor vee. Het Nederlandse equivalent van het Engelse Oxford: beide namen betekenen precies hetzelfde. Oxford betekent letterlijk: Ox = os of rund, Ford = voorde, doorwaadbare plaats.

D

Delft

Afgeleid van het werkwoord delven (graven). Een delf was een gegraven watergang. De nederzetting ontstond langs zo’n waterloop — de Delf, later de Oude Delft — en kreeg simpelweg de naam van het water waaraan zij lag.

Delfzijl

Een waterbouwkundige beschrijving in twee delen: delf (gegraven watergang) en zijl (sluis). Een zijl was in Groningen en Friesland een sluis waarmee overtollig binnenwater bij laagwater naar zee kon worden afgevoerd.

Dinteloord

De naam wordt meestal verklaard als: Dintel → de rivier de Dintel + -oord → een plaats, streek of ligging aan iets (vergelijkbaar met “kant” of “gebied”). Dinteloord = het gebied aan de Dintel

Dordrecht

Van de oude naam Thuredrecht. Het eerste deel verwijst waarschijnlijk naar een oude waterloop (de Thure); -drecht is verwant aan een oud woord voor trekken of slepen van schepen. De naam betekent zoiets als: doortocht of doorvaart.

E

Egmond

Vermoedelijk een uitmonding in zee, omgeven door eikenbomen. In Scandinavische talen heet een eik een eg of eik — vandaar het eerste deel van de naam.

G

Gennep

Afgeleid van het oude Keltische woord ganapja: plaats waar wateren samenkomen. Gennep ligt op de samenvloeiing van de Niers en de Maas — wat geografen een confluence noemen. Vergelijkbaar met Koblenz, dat van het Latijn Confluentes komt.

Goor

De naam komt waarschijnlijk van een oud woord: “goor” betekende in het Middelnederlands iets als moerassig, drassig, laag en nat land. Dus niet een rivier of meer, maar juist het type landschap: “Goor = drassig moerasgebied”.

Gorinchem

De oudste vorm is “Gorcum” / “Gorkum”, en dat gaat waarschijnlijk terug op: “Gor” → een oude naam voor een veen-/moerasgebied of mogelijk een waterloop + “-chem / -um” → nederzetting, woonplaats (verwant aan -heem / -hem). De meest gangbare uitleg is dus: “nederzetting in het Gor (water-/moerasgebied)”.

Gouda

Vernoemd naar het riviertje de Gouwe. De stad ontstond op de plek waar de Gouwe uitkwam in de Hollandse IJssel.

H

Hoorn

Meestal gekoppeld aan een oud Germaans woord zoals “horn / horne”, wat in toponiemen vaak betekent: hoek, punt of scherpe bocht in het landschap. Bij dit soort namen gaat het vaak om:

• een uitstekende landpunt
• een bocht in de kustlijn
• of een hoek in een water- of veengebied

Voor Hoorn is dat logisch, omdat de stad aan de voormalige Zuiderzee lag, waar de kustlijn en landvormen sterk door water en sediment werden bepaald.

IJ

IJmuiden

IJ → het IJ, de voormalige zeearm en later het water bij Amsterdam + muiden → monding. Dus: IJmuiden = de monding van het IJ

De plaats ontstond pas in de 19e eeuw tijdens de aanleg van het Noordzeekanaal. Toen werd een nieuwe verbinding tussen Amsterdam en de Noordzee gegraven, en bij de zeekant ontstond een nieuwe nederzetting. Die kreeg de logische naam: IJmuiden.

IJsselmuiden

IJssel → de rivier de IJssel + muiden / muide → monding. Het woord muiden komt van hetzelfde oude woord als in Muiden en IJmuiden: een monding, de plek waar een waterloop uitkomt in een groter water. Letterlijk betekent IJsselmuiden dus: “de monding van de IJssel”

K

Kilder

De oudste vormen zijn Kelre, Kilre en Killer. Vermoedelijk afgeleid van het woord kil: een geul, waterloop of diepte tussen zandbanken. De naam verwijst dus niet naar een dam of rivier, maar naar een watergeul in het landschap.

M

Muiden

Betekent letterlijk monding. De oudste vorm was Amuda of Amuthon: Aa (oud woord voor rivier) + mude/muide (monding). Muiden is dus: de monding van de rivier.

Munstergeleen

• Munster → van monasterium, Latijn voor klooster 
• Geleen → verwijst naar de Geleenbeek, de waterloop waaraan het dorp ligt

O

Oostzaan

Het oostelijke gebied aan de Zaan

P

Purmerend

Bestaat uit Purmer (het oude meer de Purmer, een groot binnenwater in Noord-Holland) en -end/-einde (bij het einde van). De naam betekent letterlijk: bij het einde van de Purmer.

R

Roermond

De naam bestaat uit twee delen: Roer → de rivier de Roer + mond → de monding van een rivier

Dus letterlijk: Roermond = de monding van de Roer. Dat klopt ook geografisch: de Roer stroomt daar in de Maas. Het is dus een plek waar twee watersystemen samenkomen: een zijrivier die in een grotere rivier uitmondt.

Roosendaal

Komt waarschijnlijk van Rietdal. Roos of risse was een oude benaming voor riet of rus (een moerasplant). Het gebied was oorspronkelijk een bijna drooggevallen moeras tussen zandruggen, dat in de zomer vol riet stond.

S

Schin op Geul

Rondom de Geul gebouwd — een rivier in Zuid-Limburg.

W

Werkendam

Een dam bij de Werken — een oude benaming voor een waterloop of buitendijks gebied in de omgeving van de Biesbosch, sterk beïnvloed door rivierwater en getij van de Maas en Merwede.

Z

Zoetermeer

Zoeter verwijst niet naar smaak, maar naar een gebied met zoet water — in tegenstelling tot het zoute kustwater. Meer betekende hier niet een groot meer, maar een waterplas of moerassige laagte. De naam beschrijft een waterrijg, brak landschap.

Zoeterwoude

Van (Suet of Swet, een zijriviertje van de Oude Rijn). Het kasteel Zwieten of Swieten stond in het Nederlandse dorp Zoeterwoude.

Zutphen

De naam is oud en de herkomst is niet helemaal zeker, maar de gangbare uitleg is: Zut- / Sud- → mogelijk “zuid” of een oude persoons-/plaatsnaam + -phen / -fen → vaak verklaard als “veen” of moerassig gebied, maar dat is niet bewezen.

Zwolle

Van het oude Suelle: letterlijk drempel. Een droge, verhoogde plek in de delta van IJssel, Vecht en Zwartwater, droge voeten op een kansrijke plek.